GÜNCEL    EKONOMİ    EĞİTİM-KÜLTÜR-SANAT    YAŞAM - SAĞLIK    SPOR    ANALİZ    İHALELER
Foto Galeri Video Galeri Kırgızistan Kırgız Medyasından Künye

Kırgızistan’ın kale ve şehirleri (XVIII. –XIX. yüzyıllar) - II

Kırgızistan’ın kale ve şehirleri (XVIII. –XIX. yüzyıllar) - II
12 Ekim 2014, 02:21
Güncel
0 Yorum
Bu haber 2224 defa okunmuştur.
Facebook  Twitter 

XIX. yüzyılın başında Kırgızistan’daki siyasî durum son derece karmaşık bir hale sokulmuştur. Onların yerleşim yerleri, Kaşgar’dan Buhara’dan gelen mülteci dindaşlarıyla Uygur ve Kırgızlarla bayağı genişlemiştir. Her şeyden önce bu durum, XIX. asrın ilk çeyreğinde 1814, 1820 yıllarında Kaşgarya’da bezirganlıktan yoksun olmayan Fergana (Kokand) hükümdarlarının defaatle gerçekleşen girişimciliklerinden ve sınır boyu Kırgızlarının Kıpçak, Çong Bagış, Sarıbagış, Monoldor, Sayak kabile grubunun aktif olarak katıldığı Müslüman ahalinin Sinlere (Tsin) (Çinlilere) karşı başarısız isyanları ile ilişkilidir[48]. 1821 yılında Buhara Emirliği’nin Moyun Kol vadisinden Fergana ve Kırgızistan’ın kuzey taraflarındaki bölgelere göç etmesi ve yerli Kırgızların Kıpçak-Kıtay kabile gruplarının, emirlere karşı büyük isyanı ile sona ermiştir[49]. Bu ayaklanma Ferganalıların ticari faaliyetlerine büyük engel teşkil etmiştir.

Komşu devletlerdeki bu gergin durum ve hatta güneye doğru Rusya’nın adım adım ilerlemesi Kırgızistan’ın güney bölgelerindeki Kırgızlara yeni müstahkem yerleri ve kaleleri kurma mecburiyeti doğurdu. Buraları, zikredilen yerlerle yakın temas tesis edenler, kendilerine barınak bulan ve karınlarını doyuran mülteciler – dindaş Uygurlar ve Kaşgarya ile Buhara Emirliği ve kısmen Fergana’dan gelen Kırgız vatandaşları kurmuşlardı. Bu tahkimat yapıları bir taraftan belli derecede halkı korurken diğer taraftan yabancıların her fırsatta saldırılarına dayanma görevi üstlenecekti. Ayrıca, daha çok ticaretle ilişkili olan yeni yerleşikler aynı zamanda ticaret kervanlarının hareketlerinin güvenliğini sağlamakla sorumlu idiler. Şimdi ise yeni duruma göre Fergana ve Taşkent’ten doğuya doğru Rusya’nın batı Sibirya şehirleri: Omsk, Petropavlovsk, Semipalatinsk v.s ve güney-doğuya doğru Sinszyan’ın kuzey-doğu şehirleri: Kulca, Çuğuçak, Yarkent, Aksu ve diğerlerine daha yoğun hareketlerin yönlendirilmesi yeni durumlara bağlı idi. Bu yeni durumda ise kuzeydoğu Kırgızları, Kaşgarla ticaret yapmayı tasarladılar, çünkü ticaret konusunda Çinlerinin Kaşgarlılara koyduğu yasaklar Kırgızları ilgilendirmiyordu.

Demek V. M Ploskih’in verdiği bilgiye göre 1813-1815 yıllarında Kazakların sınırlarında: Sır Derya kenarında Ak-Mesçit, Karatay dağının kuzey yamacında yer alan Çolok-Korgon, Kırgızların yerleşim yerleri olan: Alay’da Gülçö ve Muraş nehirlerin birleştiği yerde Kızıl-Korgon istihkamı kurulmuştur[50]. 1821 yılında Çon-Alay’da Boston veya Teyit kabile grubunun beyi İsmail Toksoba’nın komutanı olduğu (onun karargahı ise tümüyle Kırgızların elindedir[51]) Daroot-Korgon kalesi Kırgızlar tarafından yapılmıştır. Alay’daki Sopu-Korgon kalesi 1826-1930’lu yıllarda Andican hakimi İsa-Datka (Molla Niyaz’ın yazmalarında ve Çin kroniklerinde Aysa-Bek) tarafından kurulmuştur, o herhalde bir zamanlar Kaşgar dağının eteklerinde konup göçmüş Kırgızların Nayman kabile grubunun beyi (hükümdarı) olmuştur ve muhtemelen ağabeyinin tutuklanmasından sonra ve Sintszyan makamlarının zulmünden dolayı 1823-24 yıllarda Fergana’ya göç etmiştir[52]. Belki de onun 1876 yılında Cangir (Cihangir) Hoca’nın arkasından Kaşgar’a dönmesi tesadüfen değildir[53] ve burada binbaşı seçilerek Çinlilere karşı yerli halkın kurtuluş isyanının organize edilmesine aktif olarak yardım etmiştir [54]. Bundan sonra 1826’da Kaşgar’daki Çinlilerin şehristanı Gülbağ’ın Kokand Hanı Madali’nin teşebbüs ettiği başarısız kuşatma sırasında Cihangir Hoca ile Madali Han arasında aracılık yaptığı için İsa daha sonra 1832-1834’lü yıllarda Taşkent’in beyi (kutval) olarak tayin edilmiştir[55]. Onun Kırgız olduğuna Kaşgar’daki Rus konsolosu N. F. Petrovskiy delalet eder, “İsa-Hoca (bu lakap herhalde, Mekke’ye hacca gidip geldiği için sonradan verilmiş unvan olabilir– D.S.) Kaşgar, Kurma, Buğru ve Şiyar beyi olmuştur, oğluyla Oş’ta yaşamaktadır...”, diğer iki oğlu ise Kaşkar ve Kuça’da yaşamaktadır [56].

Talas vadisinde yaklaşık 1820-21 yıllarında Talas nehrinin akış yönüne göre sol kenarında Yangı-Korgon (yeni kale – D.S.) kalesi kurulmuştur, bundan daha önce bu kale yakınlarında iki tahkimat, bunların biri yerli Kırgızların Saruu kabile grubunun beyi (hükümdarı) Acibek, diğeri Sart tarafından herhalde Fergana veya Kaşgarlı Kırgız-Kıpçak–İşancan Hoca tarafından kurulmuştur. Bundan dolayı bu yöreyi ve çoğu zaman Yangı-Korgon’u, Üç-Korgon (üç kale) diye adlandırıyorlardı. Yerlilerin deliline göre, 1827 yılında “Evliya Ata kurganının kurucusu Ruzmamat’dı, çalışanlar ise Evliya Ata etrafında yaşayan Kırgızlardandı, kurganın killeri, çamurları atların ayaklarıyla yoğrulmuştu”[57]. Evliya Ata’nın yerleşik halkının çoğu Namenganlılar’dan oluşmuştu. Onların söylediklerine göre de, “Evliya Ata’yı on altı yıldır Barin boyundan çıkmış (Bagış Kabile grubundandır – D.S.) Alay’dan gelen Karakırgız Atabek idare etti” [58].

Merkezi Tyan-Şan’da Narın nehrinin başında, 1826’lı yıllarda Kırgız beyleri Sayak kabile grubundan çıkan Baybagas, Atantay ve Taylak-Batır tarafından Kurtka istihkamının temeli atılmıştır[59]. Yarkend’in kervanbaşı Muhammed Emin’in verdiği bilgilere göre, Cangır Hoca, Taylak-Batır’ın kızıyla evlenmişti[60]. Kırgız efsanelerine göre, tahkimatlardan sonuç elde etmek için göçmenlere, yerli halk elinden gelen yardımı yapmıştı[61]. Ç. Velihanov’a göre Kurtka kalesinin doğu kapısı vardı, buradan girilerek ‘önceden Cangir Hoca’nın evinin olduğu yere ulaşılırdı’[62]. Kırgız meddahların hafızasında Kurtka’nın ilk kumandanların biri olarak Taşmatbek’in ismi kalmıştır, gerçi onun kendi kökenine ilgi duymadan, hiç bir şeyle uğraşmadan Kokandlıların tarafını tutan sert politikalar yürüttüğünü ve sonunda Kokand’da öldüğü söylenir[63]. Herhalde, ondan sonra Kurtka’ya bey olarak Adigine kabile grubundan Asanbek oğlu Alimbek Bey tarafından 1845 yılında öldürülen Kıpçak Turgun Hoco tayin edilmiştir[64]. Onun yerini yine bir Kıpçak olan Mamrazık almıştır. Kaledeki 200 sipahiden 150’si Andican Kırgızı, 50’si Sartlardandı. Son olarak zikredilenlerin yine Sart Kıpçak boyundan olan Kırgızlar veya Kaşgar’dan göç etmiş, tarımla uğraşan yerleşik Çon Bağış kabile grubundan sayılanlardan olması mümkündür. Bilindiği gibi 1863 yılında Kara Bağış kabile grubundan olan Kırgız bu kalenin beyi olmuştur[65]. 1825–1830’lu yıllarda Toguz-Toro, At-Başı ve Cumgal’da istihkamlar yapılmıştır. B. Soltonoev’e göre Toguz-Toro’da Narın’dan gelen Kurmankoco adlı Kırgız (Sayak kabile grubundan olabilir – D.S.) son kumandan olmuştur[66].

Issık-Göl-Köl yakınlarındaki kalelerin inşaları hakkındaki bilgiler pek de ehemmiyetli değildir. Ulu Cüz sultanı Süyuk Ablayhanov’un 1 Ağustos 1832 yılında Ayaguz bölgesi komiserine yazdığı mektupta şöyle denmektedir: “Kokandlılar, İli nehrinin kenarında, dağlık Kırgızlara yakın olan Aksay denilen yerde (Isık-Göl’ün doğu tarafındaki Aksıyrak vadisinden bahsediliyor olması mümkündür – D.S.) Duvan Bey’in olduğu (gümrük ve dolaylı vergi toplayıcı[67]) çevresi 80 sajen alanı tutan (1 sajen 2,134 metreye eşittir, demek 170,7 metre – D.S.) kaleyi inşa ettiler. İşbu kale 200 deveye denk yiyecek ile temin edilir. Onlar tüccarların her çeşit mallarından gümrük alırlar, hatta iğnelerine kadar mallarının 40’ta biri, bazılarından 40’ta 3’ü alınıyordu, kendimde aynı korkuyla baş başa kalmıştım, tüccarlar bu durumu bana şikayet ediyorlardı”[68].

Rus Albayı Poltorastkiy’in 1864 yılında zikrettiklerine göre Kokandlılar yerlerden zekat topluyorlardı (zekat –tespit edilen mal bedeli üzerinden günahlara kefaret olması için fakirlerin menfaatine her yıl yapılan bağışa denir[69]) niyetleri buradaki kalelerdeki karargahları geçindirmekti, “Isık-Göl vadisinde ise bir zamanlar eski Kokand kurganları olarak bilinen 10 kadar boş kale sayabiliriz... Böyle kurganların inşasının asıl sebebi haber verme, yolları koruma, Kırgızları gözetme ve zekat toplama müfrezesi (piket) oluşturmaktan başka hiç bir şey değildir. Onların karargahından taarruz halinde yakın mesafedeki bir kaleye giderken bile düşmanlar tespit edilebilmektedir”[70]. Bilindiği gibi, bunların üçü, çok veya az derecede önemli olanlarıdır ki, bunlarda Karakol, Konurulen ve Barskaun nehirlerinin kenarlarında yer alanlardır ve Kırgızlar tarafından 1847 yılında yıkılmıştır. Cuuku nehrinin sağ yakasında Ulkin nehri ile birleştiği yerdedir, 1843 yılında Isık-Göl manabı[71] Boronbay tarafından Kızıl-Ünkür mazgalıyla (atış deliği) büyük olmayan bir tahkimat kurulmuştur[72].

Kırgızların topraklarında Çüy vadisinin Bişkek (Pişpek) kasabasında 1825-29’lu yıllarda, herhalde büyük kale kurmak için tahkimat işleri yürütülmüştür[73].

Taşkent vak’anüvisti ‘Halsat al-ahval’- ‘Muhtasar biyografi’nin müellifi Ebu Ubeydullah’ın (d. 1804) verdiği bilgilere göre Bişkek’in 1832-1834 yıllarındaki kumandanı Yadigar Bek adında birisidir[74]. Hatta o, 1832 yılında Kırgız ve Kazak halkının Taşkent Kuşbeği (daha doğrusu Koşunbek, yani ordu komutanı) Laşkar’ın suiistimallerine karşı kabaran hiddeti zamanında bile, sarsılmadan vaziyetini korumuştur.

Rus kaynaklarına göre ticaret kervanlarının yüklerini taşımada kullanılan yüklü koşum hayvanlarını vergilendiren “Ulau Puli-Ulak Pulu” denilen[75] ve konar göçerlerin benimsemediği yeni vergiyi toplayan 300 askerden müteşekkil olan Taşkent müfrezesine saldırıyı başlatan Kazak sultanı Rüstem olmuştur. Onun gönüllü milis erleri, “Kırgızlarla ortak hareket ederek Koşunbek tarafından göreve gönderilen ‘Duvanbek Hudayberdi’nin eski yasavulu ve diğer insanlarla beraber toplam 56 kişiyi”[76] yok ettiler. Bişkekli kumandan herhalde Taşkent tecavüzüne karşı çıkanların arasında olmuştur. Bu başarısızlıkları normalmiş gibi göstermek için Kokand hanları tarafından iki hükümdarın sırayla görevden alındığı dönemde bile aynı başarısızlık devam etmiştir. Yalnız bu, 1834 yılında tekrar görevlendirilen Koşunbek Laşkar “Kale başkanı Yadigar Bek ve ilatie (Kırgızca-eletii, yani–konar göçerler– D.S. ) başgediklileriyle anlaşmayı başarmış’ ve Taşkent ile Kokand hanları arasındaki münasebeti tekrar tesis etmiştir”[77]. Yukarıdaki durum, Yadigar-Bek’in Taşkent ve Kokandlılara göre kendisini Kırgızlara daha yakın hissettiğini gösterir. Bişkek’e uzak olmayan yerlerde Solto kabile grubunun manapları Baytik Kanayoğlu ve Cangaraç Eşhocaoğlunun kendine ait bazı kaleleri vardır.

(Devam edecek)

Doç. Dr. Devletbek Saparaliyev

Kırgızistan-Türkiye Manas Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi

 

[48] V. S. Kuznetsov, Sinskaya İmperiya na Rubejah Sentralnoy Azii (vtoraya polovina XVIII-pervaya polovina XIX v.), Novosibirsk:Nauka Yayınları, 1983, s. 74-76.

[49] P. P. İvanov, “Vosstaniye Kitay-Kipçakov v Buharskom Hanstve 1821-1825 gg”, Trudı İnsttituta Vostokovedeniya, T. 28, Moskova, 1937, s. 7-78.

[50] Ploskih, a.g.e., s. 138.

[51] V. Galitsiy, V. Ploskih, a.g.e., s. 30.

[52] Kuznetsov, a.g.e., s. 76.

[53] T. Beysembiyev, Tarih-i Şahruhi’ Kak İstoriçeskiy İstoçnik, Alma-Ata:Nauka Yayınları, 1987, s. 105-106.

[54] Ç. Valihhanov, a.g.e., s. 142; M. Kutlukov, Vzaimootnoşeniye Sinskago Kitaya s Kokandskim Hanstvom, Kitay i Sosedi, Moskova:Nauka Yayınları, 1982, s. 206.

[55] Ç. Valihanov, Çernovoy Nabrosok o Vosstaniyah v Kaşgaare, Sobr. Soç, İzd.2, II, s. 342; Valihanov, Kaşgarskiy Dnevnik, Sobr. Soç, İzd.2, III, s. 33; Materialı po İstorii Sredney i Sentralnoy Azii X-XIX vv, Taşkent:Fan Yayınları, 1988, (Bundan sonra – MİSSA şeklinde verilecektir) s. 307, 328.

[56] N. Ostrpumov, Kratkiye Svedeniya o Litsah İmeyuşih Otnoşeniya ko Vremeni Kaşgarskogo Vladeniya Bek Kulubeka, Protokolı Zasedaniy i Soobşeniy Turkestanskogo Krujka Lyubiteley Arheologii, (Bundan sonra – PZSTKLA şeklinde verilecektir), God 21, Taşkent, 1917, s. 93.

[57] V. Kallaur, K İstorii Goroda Auliyeata, PZSTKLA, God 8, Taşkent, 1903, s. 14.[58] Rasskaz o Çetıreh bratyah Tyurralibekovıh, PZSTKLA, God 8, Taşkent, 1903, s. 35.

[59] Kuznetsov, a.g.e., s. 78.

[60] MİSSA, s. 323.

[61] Attokurov, Taylak Baatır, Bişkek:KGNU Yayınları, 1994, s. 23.

[62] Valihanov , a.g.e., s. 76.

[63] A. Çorobayev, Taylak Baatır, Frunze:Kırgızstan Yayınları, 1959, s. 22-28, 109.

[64] Valihanov, Kaşgarskiy Dnevnik, a.g.e., I, s. 34.

[65] B. Soltonoyev, Kızıl Kırgız Tarıhı, II, Bişkek:Uçkun Yayınları, 1993, s. 56.

[66] Soltonoyev, a.g.e., II, s. 177.

[67] Valihanov, Sobr. Soç, İzd 2, IV, s. 195.

[68] Kazahsko-Russkiye Otnoşeniya v XVIII-XIX vv, Alma-Ata:Akademi Nauka Yayınları, 1964,(Bundan sonra – KRO şeklinde verilecektir) s. 264.

[69] L. Z. Bodagov, Sravnitelnıy Slovar Turetsko-Tatarskih Nareçiy, II, Spb:İAN Yayınları, 1869, s. 605; “İslam”: Ensiklopediçeskiy Slovar, Moskova, 1991, s. 74.

[70] N. Aristov, Zapadnıy Tyan-Şan. Usuni i Kirgizı ili Kara Kirgizı, Ç. II, Spb, 1893, Rukop, Arhiv Geografiçeskogo Obşestvo Rossii, Razr. 65, İnv №11, s. 535.

[71] Manap, XVIII-XIX. yüzyılda Kırgızlar arasında sosyal yapı içinde etkin rol oynayan, belirli boylara mensup olan ya da askerî güçleriyle bu unvanı kazanan idarecilere (feodal anlayışa dayalı olarak yönetimini sürdürenlerde vardır) verilen bir derecedir.

[72] Svedeniya o Dikokamennıh Kirgiza.. s. 144.

[73] V. Ploskih, a.g.e., s. 139; V. Galitskiy, İstoriya Goroda Pişpek, Frunzeİlim Yayınları, 1980, s. 19-20; Sinskaya İmperiya i Kazahskiye Hanstvo Vtoraya Pol. XVIII- Pervaya Tret XIX vv, Ç.2, Alma-Ata, 1989, s. 155-159.

[74] A. Urunbayev, Neizvestnaya Rukopis po İstorii Kokandskogo Hanstva, İzv. AN Uz.SSR. OON, 1957, № 3, s. 34.

[75] MİKK, I, s. 235.

[76] KRO, s. 262.

[77] A. Urunbayev, a.g.e., s. 34-35.

Bu haber 2224 defa okunmuştur.

Facebook  Twitter  Google  StubmleUpon 

Güncel  KATEGORİSİNDEN HABERLER

Anayasa değişikliği tartışmaya açıldı

Anayasa değişikliği tartışmaya açıldı Anayasada bazı madde ve hükümlerinin değiştirilmesini öngören tasarı parlamentonun resmi internet sitesi www.kenesh...

Büyükelçi Kılıç: “Biz sadece uyarıyoruz, karar size ait”

Büyükelçi Kılıç: “Biz sadece uyarıyoruz, karar size ait” www.zanoza.kg internet sitesinin Türkiye Bişkek Büyükelçisi Metin Kılıç ile Türkiye'deki darbe girişimi ve Dışi...

Üniversitelerdeki askeri bölümler kapatıldı

Üniversitelerdeki askeri bölümler kapatıldı Cumhurbaşkanlığı Basın Merkezinden yapılan açıklamaya göre üniversitelerdeki askeri bölümlerin kapatılmasına ilişki...

Suriye'deki terör örgütlerine katılan Kırgız sayısı 600'ü aştı

Suriye'deki terör örgütlerine katılan Kırgız sayısı 600'ü aştı Kırgızistan Milli Güvenlik Hizmeti Basın Sözcüsü Rahat Sulaymanov, www.azattyk.org sitesine yaptığı açıklamada, hal...

"Kırgızistan'ın gerekli gördüğü tedbirleri alacağından eminim”

Türkiye'nin Bişkek Büyükelçisi Metin Kılıç, Kırgız tarafının Türkiye’nin güvenliğinin sağlanması açısında gerek...

Kırgızistan'dan Türkiye'ye ret

Kırgızistan'dan Türkiye'ye ret Türkiye’nin, Kırgızistan’daki FETÖ yapılanmasına ilişkin bu ülkeden söz konusu yapılanmaya izin verilmemesi çağrısı...

Türkiye Kırgızistan’ı uyardı

Türkiye Kırgızistan’ı uyardı Dışişleri Bakanı Mevlüt Çavuşoğlu, darbe girişiminin arkasında FET֒nün bulunduğunun tüm dünyaca bilindiğini belirt...

Ahıskalı Türkler demokrasi şehitlerini andı

Ahıskalı Türkler demokrasi şehitlerini andı Kırgızistan'daki Ahıskalı Türkler, Türkiye'de 15 Temmuz gecesi yapılmak istenen darbe girişimini kınayarak,...

Manas Üniversitesi, darbe girişimini kınadı

Manas Üniversitesi, darbe girişimini kınadı Kırgızistan-Türkiye Manas Üniversitesi (KTMU) Senatosu 15 Temmuzda Türkiye'de yaşanan darbe girişimini kınadı.
Özer RAVANOĞLU Özer RAVANOĞLU
MANAS İLAHİYAT FAKÜLTESİ ve TATBİKAT CAMİİ
Nurettin AKSU Nurettin AKSU
Kırgız sanat dünyası acı bir yılı geride bıraktı

  •  
  •  
  •  

  • Bugün haber eklenmedi.

  • Son 7 gün haber eklenmedi.

  • Bu ay haber eklenmedi.

Tüm videolar

  Atambayev'den klip
 

Atambayev'den kl

İzlenme:966

   
  Bir Zamanlar Ankara'da
 

Bir Zamanlar Ankara&

İzlenme:1946

   
  Büyük Manasçı Sayakbay Karaliyev
 

Büyük Manasçı Sayakb

İzlenme:2092

   
  Yetenek Sizsiniz 2014 / Atai Omurzakov ve Tumar KR
 

Yetenek Sizsiniz 201

İzlenme:3310

   

Tüm fotoğraflar

  TALAS
 

TALAS

İzlenme:0

   
  BATKEN
 

BATKEN

İzlenme:0

   
  SON KÖL
 

SON KÖL

İzlenme:0

   
  KIRGIZİSTAN'DAN
 

KIRGIZİSTAN'DAN

İzlenme:0

   

ANKET

Örnek Anket?



Tüm Anketler

Döviz Kurları

HAVA DURUMU