GÜNCEL    EKONOMİ    EĞİTİM-KÜLTÜR-SANAT    YAŞAM - SAĞLIK    SPOR    ANALİZ    İHALELER
Foto Galeri Video Galeri Kırgızistan Kırgız Medyasından Künye

Kırgızistan’ın siyasi yapısı ve anayasal sistemi (I)

Kırgızistan’ın siyasi yapısı ve anayasal sistemi (I)
08 Ocak 2015, 11:35
KONUK KALEMLER
0 Yorum
Bu haber 1358 defa okunmuştur.
Facebook  Twitter 

Kırgızistan, 1990’lı yıllarda bağımsızlığını ilan eden ve varlığını sürdüren beş Orta Asya devletinden biridir. Gerçekleştirdiğim ziyaretler ve bu ülkede görev yapmam vesilesiyle halkını tanıma fırsatı bulduğum Kırgızistan’ın zengin kültürü, siyasal ve sosyo-ekonomik gelişmeleriyle ilgili daha önce bazı yazılar yayımlamıştım.1

Bu yazı da ise Kırgızistan’ın siyasal sistemi ve anayasal düzeni üzerinde durulacaktır. Diğer Orta Asya devletleriyle karşılaştırıldığında nüfus ve toprak büyüklüğü açısından geride bulunmasına rağmen Kırgızistan,  bazı nitelikleri bakımından bu coğrafyanın önde gelen ülkelerinden biri konumundadır. Kırgızistan, çeşitli özellikleri ve öncelikleriyle büyük önem arz etmektedir. Bunlar;

* Kırgızistan, Orta Asya hatta Orta Doğu devletlerini kapsayan bu büyük coğrafyada Türkiye hariç en demokratik siyasal yönetim şekline sahip ülke konumundadır.

* Kırgızistan; bağımsızlığını kazandıktan sonra geçen kısa süreçte iki önemli toplumsal hareketlilik2 yaşamasına rağmen demokrasiden uzaklaşmamış, demokratik değerlere dayanan siyasal rejimini sürdürmeyi başarmıştır.

* Orta Doğu ve Orta Asya coğrafyasındaki devletlerin pek çoğunda rastlamadığımız ve varlıklarını düşünemediğimiz muhalif parti, muhalif basın-yayın, bağımsız sivil toplum hareketleri, özgür ve şeffaf seçimler ve benzer kavram ve kurumların Kırgızistan’da bulunması bu ülkeye farklı bir konum kazandırmaktadır.

* Altyapı eksikliği, kaynak yetersizliği ve diğer olumsuz şartlara rağmen Kırgızistan serbest piyasa ekonomisini uygulamaya çalışan, bu yolda önemli mesafeler kat eden bir ülkedir.

* Kırgızistan’ın Çin Halk Cumhuriyeti ile uzun bir kara sınırı vardır. Çin’le komşu olması bu ülkeye jeostratejik bir konum kazandırmakta, Çin’in Orta Asya’ya açılan iki (diğeri Kazakistan) kapısından birisi olması Kırgızistan’a değer katmaktadır.

* Kırgızistan, zengin doğal kaynakları ve benzersiz coğrafi özellikleriyle turizm açısından önemli bir potansiyele sahiptir.

* Dünyanın en önemli krater göllerinden biri olarak bilinen Issık Göl’ün3 varlığı ülkeye turizm ve seyahat açısından büyük katkı sağlamaktadır. Issık Göl’ün yanı sıra muhteşem güzellikleriyle Son Göl, Çatır Göl, Mertez Bakır, Sarı Çelek, Karasu ve Kolon gibi göller de bu ülkenin görülmeye değer tabiat varlıkları arasındadır.

* 11 Eylül saldırılarından sonra Afganistan’da bulunan NATO askerlerinin geliş gidişi, iaşesi, silah, cephane vb. ihtiyaçlardan dolayı Orta Asya jeostratejik bir öneme kavuşmuştur. Kırgızistan’ın başkenti Bişkek’e 40 km mesafede bulunan Manas havaalanı ve askeri üssü bu doğrultuda kullanılmaya başlanmıştır. Batılı askerlerin Kırgızistan’da bulunması Kırgız kamuoyu ve siyasi partileri tarafından tepkiyle karşılanmış, Kırgızistan Cumhurbaşkanı Almazbek Atambayev, üssün kullanımına ilişkin yürürlükte olan mevcut anlaşmanın süresi dolunca anlaşmayı uzatmayacaklarını beyan etmiştir.4

* Kırgızistan ile Rusya Federasyonu arasında güçlü ekonomik, askeri ve kültürel münasebetler bulunmaktadır. Başkent Bişkek’e 90 km mesafede bulunan Kant askeri üssü de iki ülke arasındaki askeri işbirliği anlaşmaları gereğince Rus ordusunun kullanımına açılmıştır.

* Kırgızistan, Şanghay İşbirliği Örgütünün kurucu üyelerinden olup, örgütte aktif bir role sahiptir. Bu da Kırgızistan’a bölgesel dinamikler açısından önemli değerler katmaktadır.

* Kırgızistan’da Kırgızlardan başka Özbekler, Ruslar, Ukraynalılar, Uygurlar, Almanlar, Tacikler, Koreliler ve başka milletler yan yana yaşamaktadır. İstisnai durumlar dışında bu ülkede etnik ve dinsel bir çatışma zemini yoktur. Etnik unsurların çeşitliliği Kırgızistan’da kültürel bir mozaik oluşturmaktadır.

Kırgızistan’ın zengin doğal kaynakları ve tabiat güzellikleri hakkında pek çok şey anlatılabilir. Manas’ın Torunları adlı yazımda özetle bu konuya değinmiştim.5 Tabiat güzelliklerinin yanı sıra tatlı su kaynağını oluşturan buzullar da bu ülkenin ekonomik varlıklarındandır. Kırgızistan’da 8200’den fazla buzul bulunmaktadır. En önemli buzul Zailiy dağlarında bulunan buzullardır. Zailiy dağlarında bulunan tatlı su kaynağı 65 milyar m3 hacmindedir. Bu miktar halen ülkede akan akarsuların 12 katıdır.6 Dolayısıyla, tatlı su kaynakları ülkenin jeoekonomik gücünü yükseltmektedir.

Kırgızistan nüfusu az olmasına rağmen; ülke kültür, edebiyat, sanat ve medeniyetin diğer sahalarında önemli mesafeler almıştır. Kırgızistan’ın tarihi edebi ve destansı miraslarla pekişmiştir. Özellikle Türk Dünyasının, hatta dünyanın en önemli destanı olan Manas Destanı altın harflerle, dünya kültür ve medeniyet tarihine yazılmıştır.

Kırgızistan’ın tabiatı ve kültür mirası bu ülkeden dünya çapında edebiyatçı, yazar ve sanatçıların çıkmasına olanak sağlamaktadır. Kuşkusuz bu listenin başında ünlü Kırgız yazar Cengiz Aytmatov vardır.

Kısa Siyasi Tarihi

Tanrı Dağları’nda bulunan kalıntılara göre günümüzden 300 bin yıl önce bu coğrafyada insanlar yaşamaya başlamıştır. M.Ö. 327 yılında bölgede yaşayan Sakalar, Makedonyalı İskender’e karşı gelmişlerdir. Kırgız adı ilk kez M.S. 8. yüzyılda Orhun Kitabelerinde geçmektedir. M.S. 10. yüzyılda Kırgızlar Uygurları yenerek Tanrı Dağlarının etrafını ele geçirmiştir. 12 yüzyılda ise hâkimiyetleri Sayan ve Altay Dağlarına kadar ulaşmıştır. Kalmukların saldırısı sonucunda 1700’lerin başında Kırgızların bir kısmı Kaçkar’a göç etmek zorunda kalmıştır. 1830 yılında Hokand Hanlığına bağlanan Kırgızlar, Hanlığın 1868’de Rus hâkimiyetine girmesiyle birlikte Fergana Eyaleti adı altında Rusya’ya bağlanmış oldular.

Ruslar 1862 yılında Bişkek’te ilk askeri garnizonlarını kurup, bölgeye tamamen hâkim olmuştur. Kırgızistan, Bolşevik devriminin ardından Kara-Kırgız Özerk Bölgesi adı ile Sovyet sistemine dâhil edilmiş, 1936 yılında Kırgız Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti adıyla Sovyetler Birliği Cumhuriyetlerinden biri konumuna getirilmiştir.

Sovyetler Birliği’nin Dağılması ve Bağımsızlık Süreci

1985 yılında Kırgızistan Komünist Partisi Genel Sekreteri Turdakun Usubaliyev’in istifasıyla yerine gelen Absamat Masaliyev selefini yolsuzluklarla suçlamışsa da bu konuda adım atmamıştır. 1990 yılında Sovyetler Birliği’nin genelinde olduğu gibi Kırgızistan’da da siyasal ve toplumsal hareketlilik baş göstermiş, muhalif güçler faaliyetlerini artırmıştır. Böyle bir ortamda özellikle Oş Aymaghi ve Aşar gibi muhalif aktörler faaliyetlerini yoğunlaştırmıştır.

4 Ocak 1990 yılında güneydeki Oş kentinde Özbeklerle Kırgızlar arasındaki çatışma çıkmış, çatışmada 11 vatandaş yaşamını yitirirken 200’den fazla kişi yaralanmış, bölgede olağanüstü hal ve sıkıyönetim ilan edilmiştir. Aynı yılın Ağustos ayına kadar devam eden çatışmalarda resmi rakamlarca 230’dan fazla vatandaş hayatını kaybetmiştir. Muhalifler Masaliyev’i hadiselerin yatıştırılması için gerekli çabayı göstermediği gerekçesiyle eleştirmiş, Oş bölgesi Komünist Partisi Başkanı Renat Kulmatov görevinden istifa etmek zorunda kalmıştır. Nitekim Ağustos ayının sonunda Masaliyev, hadiselerin yatıştırılmasında yetersiz kalınca Kırgızistan Yüksek Sovyet Toplantısında da eleştirilmiş ve yapılan oylamada Cumhurbaşkanlığı makamı için gerekli oyu toplayamamıştır.

Masaliyev’in ardından, akademisyenlik geçmişi bulunan Askar Akayev 1990 yılında Cumhurbaşkanlığı makamına seçilmiş ve Orta Asya’da daha önce Komünist Parti Genel Başkanlığı yapmayan ilk devlet başkanı olmuştur. 1991 yılında Sovyetler Birliği’nin dağılmasıyla da Kırgızistan bağımsızlığına kavuşmuştur. Nisan 1991’de A. Masaliyev, Cumhurbaşkanı Akayev ile anlaşmazlığa düşünce Komünist Partisi Genel Sekreterliğinden istifa etmek zorunda kalmış, yerine Camgulbek Amanbayev getirilmiştir. 26 Ağustos 1991 yılında Moskova’dan yapılan askeri darbenin başarısızlığa uğraması sonucunda Akayev ve yardımcısı Kurman Gozinesef Komünist Partiden ayrılmıştır. 12 Ekim 1991 yılında yapılan seçimlerde ise A. Akayev oyların %95’ini alarak cumhurbaşkanlığı makamına seçilmiştir.

A. Akayev hükümeti 24 Mart 2005 yılında yapılan halk ayaklanması sonucunda devrilmiş, yerine Kurmanbek Bakiyev getirilmiştir. 10 Temmuz 2005 tarihinde göreve başlayan Kurmanbek Bakiyev’in devlet başkanlığı da 2010’da ortaya çıkan halk ayaklanması ile sona ermiştir. 6 aylık bir süre için 4 bakanlı geçici bir hükümet kurulmuş, hükümetin başına Rosa Otunbayeva getirilmiştir. Otunbayeva, Bakiyev’den boşalan koltuğa vekâleten oturmuş, 27 Haziran referandumu ile Ekimde yapılacak olan seçime kadar cumhurbaşkanı seçilmiştir. Anayasa referandumunu demokratik kurallara uygun gerçekleştiren Kırgızistan, siyasal olgunluk ve kurumsallaşma yönünde önemli bir adımı geride bırakarak cumhurbaşkanlığı seçimlerini planlamıştır.

27 Nisan 2010 referandumu %91 oyla yeni anayasanın kabulünü sağlanmış, Kırgızistan Orta Asya cumhuriyetleri içinde parlamenter rejimi ilk uygulayan devlet olmuştur. Seçimlere 3.034.000 seçmenden 1.827.872 vatandaş iştirak etmiş, seçime katılım oranı %  60,27 düzeyinde gerçekleşmiştir. Seçimleri başta Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı’ndan (AGİT) ve diğer uluslararası kuruluşlardan 800 uluslararası gözlemci ve 100’den fazla uluslararası basın mensubu izlemiş, gözlemciler seçimlerin adil ve demokratik bir ortamda gerçekleştiğini ifade etmişlerdir.

Seçimlerden sonra kimi aday veya muhalif siyasiler sonuçlara itiraz etseler de sonuçları şaibeli kılabilecek bir girişimin söz konusu olmadığı anlaşılmıştır. Batıda, seçim sonuçlarına ilişkin ülkedeki Kuzey-Güney anlaşmazlığından ve Almazbek Atambayev’in Kuzeyli olmasından hareketle Güneylilerin sonuçları kabullenmeyeceği yönünde bazı değerlendirmeler yapılmışsa da, netice böyle olmamıştır. Nitekim Kırgızistan’da seçim sonuçları kabul görmüştür ve ülkede Kuzey-Güney arasında bir bölünmeden bahsetmek mümkün değildir.

(Devam edecek)

Dipnotlar:

1 Manas’ın Torunları, BİLGESAM, 27 Nisan 2009,

http://www.bilgesam.org/tr/index.php?option=com_content&view=article&id=323:manasin-torunlari&catid=83:analizler-ortaasya&Itemid=149

Son Olaylar Işığında Kırgızistan, BİLGESAM, 17 Nisan 2010,

http://www.bilgesam.org/tr/index.php?option=com_content&view=article&id=643:son-olaylar-inda-krgzistan&catid=83:analizler-ortaasya&Itemid=149

Kırgızistan’da İstikrarsızlık, BİLGESAM, 22 Haziran 2010,

http://www.bilgesam.org/tr/index.php?option=com_content&view=article&id=715:krgzistanda-stikrarszlk&catid=83:analizler-ortaasya&Itemid=149

Kırgızistan’ın Geleceğinde Dış Yatırımların Önemi, BİLGESAM, 7 Aralık 2010,

http://www.bilgesam.org/tr/index.php?option=com_content&view=article&id=901:krgzistann-geleceinde-d-yatrmlarn-oenemi&catid=83:analizler-ortaasya&Itemid=149

Cengiz Aytmatov, BİLGESAM, 11 Haziran 2010,

http://www.bilgesam.org/tr/index.php?option=com_content&view=article&id=704:cengiz-aytmatov&catid=113:analizler-sosyo-kultur&Itemid=151

2 2005 yılında meydana gelen ve Lale Devrimi olarak da adlandırılan toplumsal hareketlilik sonucunda Askar Akayev iktidarı devrilmiştir. Nisan 2010’da ise yine meydana gelen toplumsal hareketlilik ve isyan sonucunda Kurmanbek Bakiyev yönetimindeki iktidar devrilmiştir.

3 Issık Göl: Kırgızistan’ın en büyük gölüdür. Kırgızistan’ın bermeti (incisi) diye adlandırılan Issık Göl aynı zamanda bulunduğu ile de adını vermiştir. İl merkezinin adı Karakol’dur. Gölün uzunluğu doğu-batı yönünde 182 km, kuzey-güney yönünde 60 kilometredir. Kıyılarının toplam uzunluğu 988 km olan göl 6.236 km’lik bir alanı kaplar. Gölün ortalama derinliği 278 m, en derin yeri 668 m’dir. Issık Gölü yaklaşık 118 ırmak ve akarsu besler. Soğuk ve sıcak kaynak sular ve kar suları da gölü besleyen diğer kaynaklardır. Gölün suyu biraz tuzludur. Issık Göl dünyanın en büyük krater gölüdür. Büyük âlim Kaşgarlı Mahmut Divan-ı Lügat it-Türk adlı eserinde bu gölü İsiğ Köl diye adlandırmıştır. Sovyetler Birliği döneminde Issık Göl etrafındaki birçok sanatoryum, pansiyon ve tatil evleriyle popüler bir dinlenme ve tatil merkezi haline gelmişti. Bağımsızlıktan sonra gölün etrafına yeni yatırımlar yapılmış, Issık Göl ülkenin turistlik cazibe merkezlerinden biri olmuştur.

4 Üs 2014 yılı temmuz ayında boşaltılmıştır. Makale 2012 tarihli olduğundan ve aslına müdahale edilmemesi ve bütünlüğün bozulmaması için bu bölüme dokunulmamıştır.

5 Manas’ın Torunları, BİLGESAM, 27 Nisan 2009,

Doç. Dr. Abbas Karaağaçlı

Giresun Üniversitesi İİBF Uluslararası İlişkiler Bölümü 

(www.bilgesam.org)

Bu haber 1358 defa okunmuştur.

Facebook  Twitter  Google  StubmleUpon 

KONUK KALEMLER  KATEGORİSİNDEN HABERLER

Kırgız Toplumunda Sufizm Geleneği (5)

Kırgız Toplumunda Sufizm Geleneği (5) Asya halklarından biri olan Kırgız toplumu arasında İslamiyet’in Sufizm yoluyla yayıldığı bilinmektedir. Kırgızlar ...

Kırgız Toplumunda Sufizm Geleneği (4)

Kırgız Toplumunda Sufizm Geleneği (4) Asya halklarından biri olan Kırgız toplumu arasında İslamiyet’in Sufizm yoluyla yayıldığı bilinmektedir. Kırgızlar ...

EVRAZES’e giriş kemer sıkmaya götürdü

EVRAZES’e giriş kemer sıkmaya götürdü Rusya’nın ekonomik problemleri, EVRAZES’ten büyük ekonomik beklentileri olan Kırgızistanlıların bu beklentilerini b...

Gümrük Birliği’ndeki Kırgız işgücü

Gümrük Birliği’ndeki Kırgız işgücü Tahminlere göre her on Kırgızistan vatandaşından birisi Rusya’da ekmek peşinde koşuyor. 6 milyon nüfusun 550 bini R...

Kırgız Toplumunda Sufizm Geleneği (3)

Kırgız Toplumunda Sufizm Geleneği (3) Asya halklarından biri olan Kırgız toplumu arasında İslamiyet’in Sufizm yoluyla yayıldığı bilinmektedir. Kırgızlar ...

Kırgız Toplumunda Sufizm Geleneği (2)

Kırgız Toplumunda Sufizm Geleneği (2) Asya halklarından biri olan Kırgız toplumu arasında İslamiyet’in Sufizm yoluyla yayıldığı bilinmektedir. Kırgızlar ...

Kırgız Toplumunda Sufizm Geleneği (1)

Kırgız Toplumunda Sufizm Geleneği (1) Asya halklarından biri olan Kırgız toplumu arasında İslamiyet’in Sufizm yoluyla yayıldığı bilinmektedir. Kırgızlar ...

Kardeşin, kardeşe çelme takması kardeşi üzer

Kardeşin, kardeşe çelme takması kardeşi üzer Şu husus bilinmelidir ki Türk(iye) kamuoyu; Eski Sovyetler Birliği üyesi Türk Devlet ve Topluluklarından bu olay so...

Türkiye-Rusya krizinde Kırgızistan nerede olmalı?

Türkiye-Rusya krizinde Kırgızistan nerede olmalı? Bizim için iki dost ülkenin, birbirinin saçlarına yapışmış iki insan gibi bir halde iken, Cumhurbaşkanımızın bir ta...
Özer RAVANOĞLU Özer RAVANOĞLU
MANAS İLAHİYAT FAKÜLTESİ ve TATBİKAT CAMİİ
Nurettin AKSU Nurettin AKSU
Kırgız sanat dünyası acı bir yılı geride bıraktı

  •  
  •  
  •  

  • Bugün haber eklenmedi.

  • Son 7 gün haber eklenmedi.

  • Bu ay haber eklenmedi.

Tüm videolar

  Atambayev'den klip
 

Atambayev'den kl

İzlenme:964

   
  Bir Zamanlar Ankara'da
 

Bir Zamanlar Ankara&

İzlenme:1944

   
  Büyük Manasçı Sayakbay Karaliyev
 

Büyük Manasçı Sayakb

İzlenme:2090

   
  Yetenek Sizsiniz 2014 / Atai Omurzakov ve Tumar KR
 

Yetenek Sizsiniz 201

İzlenme:3308

   

Tüm fotoğraflar

  TALAS
 

TALAS

İzlenme:0

   
  BATKEN
 

BATKEN

İzlenme:0

   
  SON KÖL
 

SON KÖL

İzlenme:0

   
  KIRGIZİSTAN'DAN
 

KIRGIZİSTAN'DAN

İzlenme:0

   

ANKET

Örnek Anket?



Tüm Anketler

Döviz Kurları

HAVA DURUMU