GÜNCEL    EKONOMİ    EĞİTİM-KÜLTÜR-SANAT    YAŞAM - SAĞLIK    SPOR    ANALİZ    İHALELER
Foto Galeri Video Galeri Kırgızistan Kırgız Medyasından Künye

Kırgız Toplumunda Sufizm Geleneği (4)

Asya halklarından biri olan Kırgız toplumu arasında İslamiyet’in Sufizm yoluyla yayıldığı bilinmektedir. Kırgızlar arasında İslamiyet’in Sufizm yoluyla yayılmasında birçok tarikat yapılanmasının Nakşibendî, Suffi Allayar, Ahmedi, Bakırgan ve Kırk Çiltenler büyük rol oynadığı bir gerçektir. Bu tarikatların bazı özellikleri zamanla Kırgız kültürünün bir parçası haline gelmiştir. Bu bakımdan Kırgızlar arasında günümüze kadar gelen bazı örf‐âdetlerde tarikatların izlerine rastlanabilir. Ayrıca Sufizme ilişkin izlerle, başta Manas Destanı olmak üzere, Er Töştük gibi kimi destanlarda ve XIX. yüzyıla ait şiirlerde karşılaşmak mümkündür. Bu anlamda Sufizmle ilgili Kırgızca deyimler dahi bulunmaktadır. Bunların yanı sıra Sufizm, dolayısıyla sufi kelimesi ile ilgili olarak yer adlarına (Sopu‐Korgon, Sufi‐Bülend), insan adlarına ve mütevazı insan anlamını veren nitelemelere yer verildiği de anlaşılmaktadır.
Kırgız Toplumunda Sufizm Geleneği (4)
04 Şubat 2016, 11:27
KONUK KALEMLER
0 Yorum
Bu haber 1138 defa okunmuştur.
Facebook  Twitter 

Sufizmin destan ve şiirlere yansıması  

Sufi tabirinin Kırgızistan’da yer adı olarak kullanımının dışında Kırgız edebiyatının içinde, Sufizme ilişkin  şiir ve menkıbelere de sıkça rastlamak mümkündür. Bu bağlamda, XIX. yüzyılın sonları ile XX. yüzyılın başlarında hayat süren Kırgız  şairi Toktogul’un “Sopunun (Sufinin) gözü ezanda,  şişmanın gözü kazanda” ifadeleri önemli yer tutar. Bu dönemde yaşayan şairlere literatürde “zamancılar” adı verilmektedir. Zira Çarlık Rusya’nın, Orta Asya’yı, özellikle Batı Türkistan’ı işgal etmesi bakımından, bu dönem, mühim bir süreci içermekle beraber şairlerin o anki ağır durumu tasvir ettikleri ve edebiyata aksettirdikleri de tespit edilir. Bu dönem içinde İslamiyet’i yayan ve Sufizme hizmet etme çabasında olan kimseler için Sufi, Dubana, Derviş, Şayık, Eşen, Kalpa gibi tabirlerin kullanıldığı tespit edilmiştir. Bu adlandırmalar ışığında Kırgız edebiyatında Sufizmin izlerine rastlanır. Bu bakımdan sopu’nun‐sufi, derbiş’in‐derviş,  şayık’ın‐şeyh, eşen’in‐işon, kalpa’nın‐halife ve kalender’in‐kalenderȋ anlamlarına geldikleri ve bu şekilde ifade edildikleri anlaşılır.   

Kalender, Farsça bir tabir olup, derviş tabirinde olduğu gibi, “dünya işlerinden vazgeçen kimse” anlamının yanında, Kırgızca’da ve Kırgız halkı arasında, dilenci anlamında da kullanıldığı görülmektedir. Ahmet Yaşar Ocak, (1992: 42) “X. yüzyılda İslamiyet’e yeni geçmiş ve Maveraünnehir’de ilk Müslüman Türk devletini kurmuş  olan Karahanlılar, Türk evliya menakıbnamelerinin, bugün bilinen, ilk örneğini meydana getirdiler. Bunun, Karahanlılar sahasındaki tasavvufi gelişme neticesi ortaya çıktığı muhakkak olmakla beraber, daha başka etkilerin de rolünü unutmamak gerekir. Bu etkilerin en başlıcası, tabiî olarak Türk Destan edebiyatıdır”  şeklindeki ifadesi Manas Destanı’nda geçen İslam ve Sufizmle ilgili inanç değerlerini akla getirmektedir. “Kalender, miskin, dubana (dumana, divane), Birin mından kalba dep, Kalayıktı çakırıp, Canazasın okutup” (Karasaev 1996:374) (Kalender, miskin ve dubana yolunda olunuz, halkı davet ederek cenazesini kılarlar) ifadesi yer alır. Cengiz Aytmatov, Manas Destanı’nın Kırgız edebiyatının ansiklopedisi ve büyük bir hazinesi olduğunu, devir değişse de Kırgızlar var olduğu müddetçe Manas’ın, Kırgız halkının millî direnç ve zirve noktası olacağını ifade etmiştir.  Bu durum, Sufizm anlayışında da yerini muhafaza eder. Zira Kırk Çiltenlerle ilgili olarak, Manas Destanı’nın 4.657. satırında yemin etmek ve ant içmenin bir örneği olarak “Kırk çilten kayıp er ursun, Kılım turgan el ursun” (Kırk Çilten kayıp er çarpsın, asırlardır var olan halk çarpsın) sözleri oldukça ilginçtir (Manas 1995: 115). Sağımbay, Orozbakov’un Manas varyantının 11.530. satırında “Kırk Çilten kayıp erensin, Kıstalganda men dayar. Kam cebegin değensin, Kırgın boldu küntünü, Kırgızga cardam berbeysin  (Kırk Çilten güçlü alperensin, Zor duruma düştüğünde ben hazırım diyen sensin. Hiç merak etme demiştin, kırgın oldu gece gündüz, Kırgız’a neden yardım etmiyorsun?) denilerek Kırgız halkına yardım eden bir güç olarak Kırk Çilten hakkında bilgilere de yer verilir (Manas 1997: 255).  

Nakşibendî tarikatının kurucusu olan Baabedin’den (Vahabidin) Manas Destanı’nda, ona yardım eden ve koruyucu bir pir olarak bahsedilir. Bu konuyla ilgili olarak Manas Destanı’nın 11.223. satırında “Alakanın açıp kol cazıp, Bata kılıp koyuptur. Bir Kudayga zar aytıp, Bil baştagan nar aytıp, Moldolorgo molö aytıp, Baabedinge col aytıp” (Avucunu açarak elini kaldırmış semaya, dua ederek derdini dökmüş Mevla’ya. Fil başında olan nar söyleyip, Mollalara çok söylemiş, Baabedin’e yol göster diye) (Manas 1997: 249)  şeklinde ifadeler geçer. Bunun dışında “Baabedin dep bakırıp” derken Baabedin’den yardım iste ve ona başvur anlamını vermektedir. “Baabedin koldosun” derken de Baabedin korusun ve esirgesin ibaresi savaşa başlarken kullanılmış  bir ifadedir. Sayakbay Karalaev’in Manas Destanı varyantında “Baabedin değen mazar bar, Bilgiç aytat er da aytat” (Baabedin diye bir türbe var, Bunu bilge de söyler, er de söyler) denilmektedir (Manas 1998: 110). Dubana tabiri Farsça olup, bu tabir Kırgızlarda deli veya dilenci anlamında gelmektedir. Dubana ile ilgili olarak “Dubana kirsin eşikten, Meenet çıksın teşikten, Bala ıylasın beşikten!’ (Derviş  girsin kapıdan, illet çıksın delikten, çocuk ağlasın beşikte) biçiminde dizeler yer alır. Kalender ve dubana kimseler bu dünyadan elini ayağını çeken, fani işlerle meşgul olmayan, sufi düşünceyi taşıyan insanlardır. Orta Asya’da kalenderhaneler (Kalenderkanalar) mevcut olmakla beraber bunlar, orada hep birlikte yaşayan, sürekli birbiriyle fikir alışverişinde bulunan kimselerdir.   Kırgız şairlerinin, eşeni ve sufileri konu alan birtakım yazıları söz konusudur. Bunların başında, Kırgız  şairi Toktogul gelmektedir. Halk arasında eşene ve sufilere ilişkin çeşitli algılar ve düşünceler de bulunmaktadır. Bunlar, ağırlıklı olarak olumsuz niteliktedir. Belki de bu yüzden, bu durum şiirlere bu şekilde yansımıştır. Bunları dönemlerine göre incelemek ve değerlendirmek doğru olacaktır. Bu şiirlerin genelde Sovyetler Birliği döneminde yazılmış olması ilk dikkati çeken özelliktir. Bu da, biraz olsun, akıllardaki soru işaretlerini kaldırması bakımından önemlidir. Bu bağlamda Kırgız şairi Toktogul’un:  

“Moldolor çıgat bitir dep, Kocolor çıgat üşür dep. Kedeylerdi keketet, Aytkan sözgö tüşün dep. Eşender kelet zeket dep, Bul salıktı berbesen, Berekener ketet dep. Ulamanın baarı aytat, Biz üyröngön  şariyat, Dal uşunday çeçet dep.” (Toktogul 1968: 46).

(Mollalar çıkar fitre der, hocalar çıkar öşür der, fakirleri korkutur, söylenen sözleri anla der, eşenler gelir zekat der, bu vergiyi vermesen bereket kaçar der, ulemanın hepsi söyler, bizim öğrendiğimiz  şeriat böyle karar verir der.)

“Üşür, bitir, zeket dep, Üy başına cıynaysın. Berbesen aram aşın dep, Eldin baarın kıynaysın”. (Öşür, fitre, zekât der, her haneden toplarsın, vermezsen her şey haram der, halkı korkutup zorlarsın) (Toktogul 1968: 52). “Ketmen‐Töbö ken cerge, Kette eşender köp kelgen. Mal çogultup almakka, Oluyamın dep kelgen”. (Ketmen‐ Töbö köyüne ben evliyayım diyerek halktan mal‐mülk toplamaya, büyük işanlar çok gelir) (Toktogul 1968:121). “Beş ubak namaz okugan, Beynamazdan çoçugan. Kasiyetin bar bele, Özün tendüü sopudan” (Beş vakit namaz kılan, beynamaz ol‐ maktan korkan, haysiyetin var mıdır kendin gibi sufiden) (Toktogul 1968: 212) şeklinde sufi, eşen, ulema ve hoca olarak bilinen kişiler hakkında düşüncelerini dile getirir. Özellikle Toktogul, Kedeykan adlı eserinde, sufi ile ilgili olarak “Aylanayın aziret, açılıp sırım emi aytsam, alıstan dankın eşitip, kol bergeni kelatsam, başında bar seldesi, oozunda bar kelmesi, sırtında bar kanatı, boyunda kusul daaratı, tespesi bar kolunda, kitebi bar koynunda’. (Kurban olayın ya hazret, sana sırrımı söyleyeyim, uzaktan namını işittim, senin elini tutmaya gelsem, kafasında var baş‐ lığı “selle”, ağzında kelime‐i şehadeti, sırtında var kanat, boy ve gusül abdesti, tesbihi var kolunda, kitabı var koynunda) ifadelerine yer vermektedir (Tokto‐ gul 1968:234).   Ayrıca Toktogul’un Eşen‐Kalpa adlı şiirinde, bu gibi kimselere ilişkin kinayeli ve ima edici birtakım yakıştırmalarda bulunduğu görülür. Bu itibarla, kişinin    

El içinde kıdırgan, Eşen bolot deçü ele. Elden aldap albasa, Kesel bolot deçü ele. Eşen menen ençileş,   Kalpa bolot deçü ele. Arkasında asıngan, Kalta bolot deçü ele. Acalga berbey baylardı, Kalka bolot deçü ele (Toktogul 1968: 55).

Halk arasında gezene eşen derlerdi. Halkı kandırıp bir şey aldırtamazsa hasta olur derlerdi, Eşen’e en yakın kimse ve yandaşı halife olduğu söylenirdi, Onun arkasına asılı bir hey‐ be olur derlerdi. Ecele vermez zenginleri, çuval olur derlerdi  

(Devam edecek)

Dr.Roza ABDIKULOVA

Kırgızistan-Türkiye Manas Üniversitesi Edebiyat Fakültesi

Bu haber 1138 defa okunmuştur.

Facebook  Twitter  Google  StubmleUpon 

KONUK KALEMLER  KATEGORİSİNDEN HABERLER

Kırgız Toplumunda Sufizm Geleneği (5)

Kırgız Toplumunda Sufizm Geleneği (5) Asya halklarından biri olan Kırgız toplumu arasında İslamiyet’in Sufizm yoluyla yayıldığı bilinmektedir. Kırgızlar ...

EVRAZES’e giriş kemer sıkmaya götürdü

EVRAZES’e giriş kemer sıkmaya götürdü Rusya’nın ekonomik problemleri, EVRAZES’ten büyük ekonomik beklentileri olan Kırgızistanlıların bu beklentilerini b...

Gümrük Birliği’ndeki Kırgız işgücü

Gümrük Birliği’ndeki Kırgız işgücü Tahminlere göre her on Kırgızistan vatandaşından birisi Rusya’da ekmek peşinde koşuyor. 6 milyon nüfusun 550 bini R...

Kırgız Toplumunda Sufizm Geleneği (3)

Kırgız Toplumunda Sufizm Geleneği (3) Asya halklarından biri olan Kırgız toplumu arasında İslamiyet’in Sufizm yoluyla yayıldığı bilinmektedir. Kırgızlar ...

Kırgız Toplumunda Sufizm Geleneği (2)

Kırgız Toplumunda Sufizm Geleneği (2) Asya halklarından biri olan Kırgız toplumu arasında İslamiyet’in Sufizm yoluyla yayıldığı bilinmektedir. Kırgızlar ...

Kırgız Toplumunda Sufizm Geleneği (1)

Kırgız Toplumunda Sufizm Geleneği (1) Asya halklarından biri olan Kırgız toplumu arasında İslamiyet’in Sufizm yoluyla yayıldığı bilinmektedir. Kırgızlar ...

Kardeşin, kardeşe çelme takması kardeşi üzer

Kardeşin, kardeşe çelme takması kardeşi üzer Şu husus bilinmelidir ki Türk(iye) kamuoyu; Eski Sovyetler Birliği üyesi Türk Devlet ve Topluluklarından bu olay so...

Türkiye-Rusya krizinde Kırgızistan nerede olmalı?

Türkiye-Rusya krizinde Kırgızistan nerede olmalı? Bizim için iki dost ülkenin, birbirinin saçlarına yapışmış iki insan gibi bir halde iken, Cumhurbaşkanımızın bir ta...

Kırgızistan Cumhuriyeti bağımsızlığını satacak mı?

Kırgızistan Cumhuriyeti bağımsızlığını satacak mı? Kırgızistan illa ki bir “abi” bulmak zorunda ise “Tayyib Abi”, “Putin Abi”’den Kırgız halkı için çok daha hayırlıdı...
Özer RAVANOĞLU Özer RAVANOĞLU
MANAS İLAHİYAT FAKÜLTESİ ve TATBİKAT CAMİİ
Nurettin AKSU Nurettin AKSU
Kırgız sanat dünyası acı bir yılı geride bıraktı

  •  
  •  
  •  

  • Bugün haber eklenmedi.

  • Son 7 gün haber eklenmedi.

  • Bu ay haber eklenmedi.

Tüm videolar

  Atambayev'den klip
 

Atambayev'den kl

İzlenme:964

   
  Bir Zamanlar Ankara'da
 

Bir Zamanlar Ankara&

İzlenme:1944

   
  Büyük Manasçı Sayakbay Karaliyev
 

Büyük Manasçı Sayakb

İzlenme:2090

   
  Yetenek Sizsiniz 2014 / Atai Omurzakov ve Tumar KR
 

Yetenek Sizsiniz 201

İzlenme:3308

   

Tüm fotoğraflar

  TALAS
 

TALAS

İzlenme:0

   
  BATKEN
 

BATKEN

İzlenme:0

   
  SON KÖL
 

SON KÖL

İzlenme:0

   
  KIRGIZİSTAN'DAN
 

KIRGIZİSTAN'DAN

İzlenme:0

   

ANKET

Örnek Anket?



Tüm Anketler

Döviz Kurları

HAVA DURUMU