GÜNCEL    EKONOMİ    EĞİTİM-KÜLTÜR-SANAT    YAŞAM - SAĞLIK    SPOR    ANALİZ    İHALELER
Foto Galeri Video Galeri Kırgızistan Kırgız Medyasından Künye

Fergana Vadisi Çıkmazı

Fergana Vadisi Çıkmazı
24 Temmuz 2014, 16:35
Analiz
0 Yorum
Bu haber 3104 defa okunmuştur.
Facebook  Twitter 

Siyasal kültür ve örgütlenmenin yanında zayıf ekonomileri, geçirgen sınırları ve yetersiz güvenlik donanımlarıyla Orta Asya ülkeleri, Afganistan’daki Taliban faaliyetlerinden ve yine buradan çıkan eroinin Avrupa’ya ulaştırılmasında bir koridor haline gelmiştir1. Diğer bir taraftan, demokratikleşmesi beklenen bölge ülkeleri kaynağı Fergana ’ya uzanan “köktendinci” hareketlere karşı duyulan korku nedeniyle daha da otoriter yönetim anlayışlarını benimsemişlerdir2.

Günümüzde 10 milyon kişinin yaşadığı Fergana vadisi, Orta Asya’da nüfusun en yoğun olduğu bölgelerden biridir öyle ki coğrafi olarak Orta Asya’nın %5’ini teşkil etmesine rağmen toplam nüfusun %25’i bu bölgede yaşamaktadır. Tanrı ve Pamir dağları arasından bulunan Vadide Celalabad, Oş şehirleri Kırgızistan’a, Sogd bölgesi Tacikistan’a ve son olarak Namazgah, Andican, Fergana şehirleri ise Özbekistan’a aittir3. Özbekistan, Kırgızistan ve Tacikistan tarafından paylaşılan bölge bu üç ülkenin tam ortasında yer almaktadır ve üç ülkenin de bölgede anklav toprakları vardır. Fergana Vadisi boyunca Özbekistan Tacikistan ve Kırgızistan toprakları birbirine sarılmış üç parmağı andırırken, etnik yapı çok daha karışıktır4.

İç içe geçmiş bu yapı elbette hayli hassas ve bölge istikrarı açısından kritik bir atmosfer yaratıp, kanlı olaylara kadar varan çatışmalara zemin hazırlamaktadır. 1990’da Özbekler ve Kırgızlar arasında yaşanan Oş çatışması, Tacikistan’ın İsfahan ve Kırgızistan’ın Batken bölgelerinde devam eden Kırgız-Tacik çatışması sadece akla gelen birkaç örnektir5.

Bölge ülkeleri arasında Sovyetlerin dağılmasıyla başlayan sınır kavgaları ve karşılıklı toprak talepleri günümüze kadar ulaşmış ve masada hala çözülememiş bir sorun olarak durmaktadır. O kadar ki Özbekistan ve Kırgızistan arasındaki 1378 km’lik sınırın sadece 1007 km’si üzerinde tam bir anlaşma sağlanmıştır. Sınır üzerinde yaklaşık 58 tartışmalı nokta bulunmaktadır6. Bunun kökeni Rusların hâkim oldukları bölgelerde çok yaygın olarak uyguladığı “böl ve yönet” üzerine kurulmuş nüfus politikalarıdır. Vadi’nin tarihine bakıldığından Ruslardan önce bölgede kurulmuş bir İslam devleti7 görüyoruz. İşgal sonrasında ise burası Sovyetlere bağlı Fergana Oblast’ı, sonra da Fergana Eyaleti olarak teşkil edilmiştir. Fakat 1924-36 yılları arasında bölge bir bakıma suni olarak Kırgız, Özbek ve Tacik Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler arasında pay edilmiş ve bugüne kadar varan tartışmaların fitili ateşlenmiştir. Örneğin, 1929 yılında Özbekistan’ın Hocent bölgesi Tacikistan’a verilmiş ve adı Leninabad olarak değiştirilirken, Fergana Vadisindeki Büyük Kanal inşası sırasında Tacikistan’a verilen toprakların bir kısmı tekrar Özbekistan’a verilmiştir. Benzer olarak Karakalpakistan Özbekistan ve Kazakistan arasında el değiştirmiştir8.İzlenen politikanın devamında ülkeler arasında el değiştiren topraklar olmakla birlikte bunlar sorunu çözmek bir yana işleri çok daha karışık bir hale getirmiştir. Yine benzeri olarak bugün Özbekistan ve Tacikistan arasında nüfusun %70ini Özbeklerin oluşturduğu Leninabad şehrinin, Kırgız ve Tacikler arasında da İsfahan Vadisi’nin aidiyeti hala tartışma konusu olmaktadır.9

Toprak aidiyeti konusundaki anlaşmazlıkların bölgede yarattığı güç boşluğunun yanı sıra buna bir de henüz zayıf ulus kimliği ve gelişmemiş ulus-devlet örgütlenmesi eklenince bölge radikal dini grupların müdahalesine açık hale gelmektedir. Bölgede hali hazırda faaliyet göstermekte olan köktendinci ve siyasi İslamcı birçok grup bulunmakta ve halkı etkileri altına almaktadırlar. Bölgenin en güçlü ülkesi konumundaki Özbekistan’ın meseleyi çok ciddiye alması ve uygulamış olduğu baskılar sebebiyle grupların radikalleşmesine ve nispeten Özbekistan’ın doğrudan müdahalesinin zor olduğu Fergana Vadisinde kümeleşmelerine yol açmıştır. Yani Fergana adeta bu köktendinci grupların sığınağı haline gelmiştir. Bölgenin ilk olarak “siyasal İslam” ile tanışması ise 198olerde Sovyet-Afgan savaşı sırasında olmuştur. Savaşa katılan Özbek ve Tacikler Afgan mücahitlere katılmış ve Pakistan’da radikal İslam anlayışını temel alan medreselerde eğitim görüp ülkelerine dönmeleriyle bölge siyasi İslam’ın etkisi altına girmiştir10.

Bölgede en etkili siyasi İslamcı grup olan Özbekistan İslami Hareket’i (ÖİH) Sovyetler Birliği’nin dağılma sürecinde Fergana Vadisi’nde ortaya çıkmış “Adalet İslami Grubu’nun” devamı niteliğindedir. Adalet grubu 1991’de Özbekistan’da yerel yönetimlerde söz sahibiyken Kerimov tarafından 1992’de yasaklanması ile grup başka bölge ülkelerine dağılmıştır. Fakat Taliban kuvvetlerinin Kabil’i ele geçirmesiyle tekrar Fergana’ da etkinliğini artırtmış ve daha büyük bir tehdit kaynağı haline gelmiştir. Çünkü Özbekistan’ın uzlaşmadan uzak tavrı bu grupları radikalleştirmiş ve amaçları uğrunda terörü kullanmaya teşvik etmiştir11. ÖİH’nin etkisi ve bölgede uyuşturucu faaliyetlerinin artması ile birlikte Özbekistan’ın, Kırgızistan sınırına hiçbir görüşme yapılmadan mayın döşemesi hem bölge halkının ve ticaretinin güvenliğine karşı tehdit oluşturmuş hem de iki ülke arasında gerginliklerin yaşanasına neden olmuştur. Fakat Özbekistan yönetiminin bölgede uyguladığı fevri ve hırslı politikanın bu ne ilk ne de tek meyvesidir. Özbeklerin kendilerine olan güvenleri ve izledikleri politikaların hoyratlığı bölgenin en kalabalık nüfusu ve askeri gücüne sahip olması, komşu ülkelerde Özbek soydaşlarının bulunması, coğrafi olarak merkezde yer almasının yanı sıra ekonomik olarak kendine yeterli olmasını sağlayan yer altı ve üstü kaynaklarının bulunmasına dayandırılabilir12. Ulus kimliğini güçlendirmeye çalışan Özbekistan, ülkesindeki resmi kayıtlarda farklı etnik gruptan insanlara kendi milliyetini kabul ettirmeye çalışması, yine asimilasyon politikasının bir parçası olarak Tacik dilinde yazılmış kitapları imha etmesi bölgede hırslı bir politika izleğinin göstergesidir13.

Fergana Vadisi üzerindeki güç boşluğu bölgede gerçekleşen illegal faaliyetlerin de önünü açmıştır. Afganistan’a komşu olan bölge terörün olumsuz etkilerinin yanında uyuşturucu trafiği için kullanılan bir koridor haline gelmiştir. Ekonomik, kültürel ve siyasi değişimler uluslararası uyuşturucu rotalarının başka bölgelere kaymasına neden olabilmektedir. Bunun bariz örneklerinden birini Fergana’ da görebiliriz, öyle ki Oş-Horeş hattı bölgedeki uyuşturucu sevkiyatının neredeyse 2/3’ünü karşılamaktadır. 1980’lerde İran’da gerçekleşen İslam Devrimiyle Afganistan’dan Avrupa pazarına İran üzerinden giden eroin, kendine değişen şartlar altında yeni rotalar bulmuştur. Kırgızistan Uyuşturucu Kontrol Komitesi’nce yapılan açıklamada; uyuşturucu sevkiyatında 4 farklı rota kullanılmakla birlikte bunların merkezinin Fergana olduğu vurgulanmıştır14. Fergana Vadisi’ni paylaşan ülkeler uyuşturucu kaçakçılığı meselesinin hallinde maalesef ortak bir operasyon yürütememektedirler. Örneğin, Özbekistan sınırlarında gerçekleşen uyuşturucu faaliyetlerini önlemek ve kendini koruma altına almak için diğer ülkelere danışmadan sınır hattına mayın döşemiştir. Mayınların işaretlenmemiş olmasından kaynaklı birçok Kırgız sınır hattında hayatını kaybetmiştir. Mayınlı arazi iki ülke arasında ciddi bir kriz yaratmakla birlikte 11 Mart 2003’te bir araya gelen komisyonlarınca bir uzlaşmaya varılamasa da Özbekistan görüşmeler nihayetinde yerleştirilen mayınların haritasını Kırgızistan’a vermeyi kabul etmiştir15. Bariz ki ülkelerin bireysel çabaları bu çapta bölgeyi tehdit eden bir sorunu çözmeye yetmemekte ve ortak bir hareket gerektirmektedir.

Fergana için “Su” hayat demekken, suyun paylaşımı konusunda da mutabakata varılamamış ve kapanın elinde kalmıştır adeta. Fergana Vadisinin başlıca gelir kaynağı bölgeden çıkarılan doğal gaz ve kömürün yanı sıra bölgede çok yaygın yetiştirilen “pamuk” üretimidir. Bölgeden geçen başlıca Siri Derya gibi su kaynakları sayesinde Vadi ’de sulu tarım yapılmaktadır fakat 19. Yüzyıldan bu yana ekilen pamuk ve Siri Derya nehri üzerine yapılan yaklaşık 20 adet baraj Fergana vadisine ulaşan suyu hayli azaltmakta ve bölgedeki tarım faaliyetlerini tehlikeye atmaktadır. Sadece Fergana Vadisi değil Aral Havzası’nın en temel sorunu su paylaşımı sorunudur ne var ki Sovyetlerden bu yana süregelen yanlış su politikaları Aral Gölü’nü kurumaya terk etmiştir. Bölgedeki ülkeler arasındaki su paylaşım sorunu, bu ülkelerin enerji ilişkileri ile çok yakından ilgilidir. Aral Havzasını besleyen su kaynaklarına sahip olan Tacikistan ve Kırgızistan gibi ülkelerde yer altı kaynakları çok fakirken, başta Özbekistan olmak üzere suyun ekonomiye hayat verdiği, Kazakistan gibi ülkeler enerji zengini ülkeler kategorisine konmaktadırlar. Buradaki su enerji paradoksunun çözümü bölgesel diyalog ve işbirliğinden geçerken yürütülen bencil politikalar en çok bölge doğasına ve yerleşimcilerine zarar vermektedir. Kırgızistan’ın ihtiyacı olan enerjiye ulaşamaması, elinde bulunan yukarı çığır ülkesi olma avantajını kullanıp hidroelektrik santrali kurmaya teşvik ederken, bunun Fergana ekonomisi açısından çok yıkıcı etkileri olabilmektedir.

Fergana Vadisi’nin yeraltı, yerüstü ve etnik-kültürel zenginliği Vadi’nin kendisine huzur getirmemekle birlikte Orta Asya’yı da güvenlik ve istikrar açısından tehdit eder konuma gelmektedir. Özbekistan, Kırgızistan ve Tacikistan arasında  (Kazakistan ve Türkmenistan da su paylaşımı konusuna eklenebilir.) oluşturulacak işbirliğinin önemi gerek siyasi sorunların çözümünde gerekse halkın sosyal ve ekonomik durumun iyileştirilmesinde hat safhadadır16. Bölgesel işbirliği ve ortak hareketlerin ilk olarak ekonomi alanında gerçekleştiğini ve başarılı oldukları takdirde güvenlik ve savunma konularını da kapsayacak şekilde genişletildiği görülmektedir17. Bölge ülkeleri arasında işbirliğini artırmak için çeşitli adımlar atılmaya çalışıldıysa da yeterli olmamış ve mevcut durumda bir değişiklik yaratmamıştır.

Fergana Vadisi, Orta Asya için kilit öneme sahipken bölgenin köktendinci terörist faaliyetlerin, etnik ve kimlik çatışmalarının, uyuşturucu trafiği ve su paylaşım sorunlarıyla karşı karşıya bulunması bölgenin hedeflediği ekonomik büyüme ve güvenliğine ciddi manada engel oluşturmaktadır. Sorunun kısa vadede halli mümkün görünmezken uzun vadede karşılıklı işbirliği, diyalog ve devamında “bölgesel entegrasyon” ile sorunlara çare bulunmalıdır. Özbekistan’ın bu aşamada rolü çok belirleyici olacaktır çünkü bölgede dominant bir politika yürüten Özbekistan, sorunların hallinde öncülük edebildiği ve bölge ülkelerini stratejik bir dayanışma içinde bir araya getirebildiği ölçüde çözüme ulaşabilecektir. Fergana’nın yaygın sorunlarının çözümünde bazılarının “ortak Fergana kimliği” oluşturma önerisi varsa da bölge ülkeleri, henüz ulus kimliği kavramının bile oturmadığı, çeşitli siyasal ve terörist dinci grupların etkisinin çokça hissedildiği bir ortamda bu öneriyi tehlikeli bulacaklar ve temkinli yaklaşacaklardır. Kanımca, siyasi veya etnik yaklaşımlardan ve önerilerden öte ekonomik işbirliği ile en azından ilk etapta güzel adımlar atılabilir ve bu gelişmeler gelecekte diğer alanlardaki olası işbirlikleri için uygun bir ortam hazırlayabilir.

Kaynakça

Alaeddin Yalçınkaya. (2006). Özbekistan Kırgızistan ve Tacikistan Cumhuriyetleri arasında Fergana serbest ticaret bölgesi. İ.Ü. Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi, 75.

Fatma Taşdemir (2002). Taliban bağlamında bölgesel ve küresel sorunlar Üzerine bir değerlendirme. (291 ed.). Ankara: Şeçkin.

Levent Demirci. (2012). Özbekistan, Kırgızistan ve Tacikistan’ın kesişimindeki sorunlu vadi: Fergana. Savunma Bilimleri Dergisi, 11(2), 34.

T.C. Dışişleri Bakanlığı, (1996). Kırgızistan Ülke raporu. Ankara: TİKA.

S.Zokirov, K. U. (2011). Economic devolopment in the ferghana valley since 1991. İçinde, Levent Demirci. (2012). Özbekistan, Kırgızistan ve Tacikistan’ın kesişimindeki sorunlu vadi: Fergana. Savunma Bilimleri Dergisi

Kırgızistan ve Özbekistan 371 kilometrelik sınır üzerinde anlaşamıyor. (2012). Zaman Gazetesi. http://www.zaman.com.tr/dunya_kirgizistan-ve-ozbekistan-371-kilometrelik-sinir-uzerinde-anlasamiyor_2155287.html

Kokand (Hokand) Hanlığı, 1740-1876

Levent Demirci. (2012). Özbekistan, Kırgızistan ve Tacikistan’ın kesişimindeki sorunlu vadi: Fergana. Savunma Bilimleri Dergisi, 11(2), 41

Levent Demirci. (2012). Özbekistan, Kırgızistan ve Tacikistan’ın kesişimindeki sorunlu vadi: Fergana. Savunma Bilimleri Dergisi, 11(2), 45

Ahmet, Rashid. Jihad: the ris of the militant Islam in Central Asia. New Haven: Yale University Press, 2002. Web.

Shatlyk Amanov. Sovyetler Birliğinin Dağılmasından Sonra Amerika Birleşik Devletleri’nin Orta Asya Politikası. Yayınlanmamış Doktora Tezi. Gazi Üniversitesi, 2007.

Levent Demirci. (2012). Özbekistan, Kırgızistan ve Tacikistan’ın kesişimindeki sorunlu vadi: Fergana. Savunma Bilimleri Dergisi, 11(2), 48

Alaeddin Yalçınkaya. (2006). Özbekistan Kırgızistan ve Tacikistan Cumhuriyetleri arasında Fergana serbest ticaret bölgesi. İ.Ü. Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi, 78

Levent Demirci. (2012). Özbekistan, Kırgızistan ve Tacikistan’ın kesişimindeki sorunlu vadi: Fergana. Savunma Bilimleri Dergisi, 11(2), 54-55

Levent Demirci. (2012). Özbekistan, Kırgızistan ve Tacikistan’ın kesişimindeki sorunlu vadi: Fergana. Savunma Bilimleri Dergisi, 11(2), 54-55

Alaeddin Yalçınkaya. (2006). Özbekistan Kırgızistan ve Tacikistan Cumhuriyetleri arasında Fergana serbest ticaret bölgesi. İ.Ü. Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi, 88

Alaeddin Yalçınkaya. (2006). Özbekistan Kırgızistan ve Tacikistan Cumhuriyetleri arasında Fergana serbest ticaret bölgesi. İ.Ü. Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi, 90

Sultan Erbaş (ODTÜ, Uluslararası İlişkiler)

Bu haber 3104 defa okunmuştur.

Facebook  Twitter  Google  StubmleUpon 

Analiz  KATEGORİSİNDEN HABERLER

Sovyet Sonrası Kırgızistan’da İslami Hareketler (V)

Sovyet Sonrası Kırgızistan’da İslami Hareketler (V) Kırgızistan’da ve diğer Orta Asya Cumhuriyetlerinde devletin seküler yapısını değiştirmeyi hedefleyen ya da hedefle...

Sovyet Sonrası Kırgızistan’da İslami Hareketler (IV)

Sovyet Sonrası Kırgızistan’da İslami Hareketler (IV) Orta Asya’nın Afganistan’a coğrafi ve kültürel yakınlığı, devletlerin sınır güvenliğini ve kontrolünü sağlamakta ba...

Sovyet Sonrası Kırgızistan’da İslami Hareketler (III)

Sovyet Sonrası Kırgızistan’da İslami Hareketler (III) Kırgızistan’da İslamiyete yönelik ilginin bağımsızlığın kazanılmasının ardından arttığı şüphe götürmez bir gerçekti...

Sovyet Sonrası Kırgızistan’da İslami Hareketler (II)

Sovyet Sonrası Kırgızistan’da İslami Hareketler (II) Kırgızistan’da İslama kitlelerin yeniden canlı bir ilgi göstermesi önce Afganistan Savaşı, sonra da Gorbaçov dönemi...

Sovyet Sonrası Kırgızistan’da İslami Hareketler (I)

Sovyet Sonrası Kırgızistan’da İslami Hareketler (I) Sovyet rejiminin çökmesi ve Orta Asya Cumhuriyetleri’nin bağımsızlıklarını kazanması sonrasında Kırgızistan’a olan ...

Kırgızistan’daki Dillerin Bugünü ve Geleceği

Kırgızistan’daki Dillerin Bugünü ve Geleceği Kırgızistan'da farklı dil ve lehçelerde konuşan etnik unsurların ortak iletişim dilleri Rusçadır. Rus hakimiyet...

BRICS’in Kırgızistan gibi Orta Asya ülkelerine yararı var mı?

BRICS’in Kırgızistan gibi Orta Asya ülkelerine yararı var mı? BRICS üyesi Rusya ile Çin, Kırgızistan için çok önemli. Çünkü bu iki ülke günümüzde Kırgızistan ekonomisinde ana ya...

Kırgız-Tacik ilişkileri savaş durumuna ulaştı

Kırgız-Tacik ilişkileri savaş durumuna ulaştı Kırgız-Tacik askerleri arasındaki çatışma bu kez, Voruh anklavında yaşayan Tacik vatandaşlarının Kırgızistan toprak...

Gümrük Birliği: Eskisi gibi Moskova’ya diz çökmek için şans

Gümrük Birliği: Eskisi gibi Moskova’ya diz çökmek için şans Günümüzde sosyalist bloktan ayrılan Avrupa’daki ülkeler tamamen AB’ye dahil oluyorlar. SSCB’yi muhafaza etmek için ...
Özer RAVANOĞLU Özer RAVANOĞLU
MANAS İLAHİYAT FAKÜLTESİ ve TATBİKAT CAMİİ
Nurettin AKSU Nurettin AKSU
Kırgız sanat dünyası acı bir yılı geride bıraktı

  •  
  •  
  •  

  • Bugün haber eklenmedi.

  • Son 7 gün haber eklenmedi.

  • Bu ay haber eklenmedi.

Tüm videolar

  Atambayev'den klip
 

Atambayev'den kl

İzlenme:964

   
  Bir Zamanlar Ankara'da
 

Bir Zamanlar Ankara&

İzlenme:1944

   
  Büyük Manasçı Sayakbay Karaliyev
 

Büyük Manasçı Sayakb

İzlenme:2090

   
  Yetenek Sizsiniz 2014 / Atai Omurzakov ve Tumar KR
 

Yetenek Sizsiniz 201

İzlenme:3308

   

Tüm fotoğraflar

  TALAS
 

TALAS

İzlenme:0

   
  BATKEN
 

BATKEN

İzlenme:0

   
  SON KÖL
 

SON KÖL

İzlenme:0

   
  KIRGIZİSTAN'DAN
 

KIRGIZİSTAN'DAN

İzlenme:0

   

ANKET

Örnek Anket?



Tüm Anketler

Döviz Kurları

HAVA DURUMU